Bouwsteen

3

Handreiking living labs sport en bewegen

Sta open voor veranderingen

Wendbaarheid, experimenteren en bijstellen zijn essentieel voor een living lab. Het leidende principe: vooral durven doen en niet eerst (lang) denken. En je ook niet laten vastleggen op uitkomstindicatoren die snel behaald moeten worden. De complexiteit waarin het lab ‘draait’ vraagt om dingen kunnen uitproberen, zonder vooraf dichtgetimmerde plannen.

Dynamisch karakter

Living labs zijn de laatste jaren uitgegroeid tot essentiële platforms voor experiment en ontwikkeling. Ze bieden unieke mogelijkheden voor onderzoek en implementatie van nieuwe ideeën, ook rond sport en bewegen. Maar experimenteren brengt ook uitdagingen met zich mee. Het dynamische karakter van een living lab vraagt om flexibiliteit van deelnemers, projectteams en labregisseurs. Het lab ontwerpt oplossingen voor sociale vraagstukken en een kenmerk daarvan is dat je tegelijkertijd zoekt naar het probleem én de oplossing. Dat gebeurt door in en uit te zoomen, te denken vanuit de gebruiker, te visualiseren, te experimenteren en te reflecteren. Daarbij gaat het erom je niet alleen te richten op de beoogde eindresultaten, maar vooral ook op het proces om daar te komen.

Tip!

De impact van living labs zit niet in snelle doorbraken, maar in geleidelijke systeemverschuivingen. Resultaten zijn per definitie tijdelijk, contextafhankelijk en in ontwikkeling. Laat je dus niet verleiden om snel met ‘meetbare resultaten’ te komen. Wie werkt met vooraf vastgestelde uitkomstindicatoren miskent dat leren, vertragen en herijken essentieel zijn in een living lab.

Wendbare aanpak

In een living lab staat daarom een actiegerichte mentaliteit centraal. Hoewel het lab goed onderbouwde methodieken, instrumenten en werkvormen inzet, zijn er geen vooraf vastgestelde doelstellingen en er is ook geen vastomlijnd plan van aanpak om die te realiseren. Bij de uitvoering is wendbaarheid essentieel, omdat oplossingen maatwerk vereisen voor elke groep eindgebruikers. Wie buiten de gebaande paden wil denken en werken – en niet bang is soms een stap terug te zetten – creëert waardevolle kansen voor het living lab. Bij het werken aan ingewikkelde uitdagingen hoort het durven bijstellen van plannen op basis van wat er echt gebeurt in de praktijk. Bottom-up werken en een vooraf vastgelegde output passen niet bij elkaar.

Dingen durven loslaten

In een living lab moet je dus steeds openstaan voor veranderingen. Een lab is een plek om al doende te ontdekken wat werkt in een complexe werkelijkheid. Het is een vanzelfsprekend onderdeel van succesvolle co-creatie dat er steeds iets kan gebeuren dat je vanuit een professioneel of beleidsmatig perspectief misschien niet direct had voorzien. Samenwerken in een living lab vraagt daarbij om een specifieke houding van professionals: zij moeten de mensen om wie het gaat vooropzetten en hen stimuleren zelf het initiatief te nemen. Dat vergt dus ook het lef om je als professional (of beleidsmaker) op het juiste moment terughoudend op te stellen en dingen los te laten.

‘Bij Beweegtoppers, een beweegprogramma voor peuters, startten we met observaties. We legden materiaal neer en keken wat kinderen deden. De eerste keer ging het experiment volledig mis: de kinderen liepen huilend naar de juf. Maar in plaats van stoppen, pasten we de aanpak aan. Een korte introductie vooraf, en kinderen mochten met vriendjes en vriendinnetjes spelen. Juist door te beginnen zonder perfecte methode en te leren van wat níét werkt, ontstaat iets wat wél aansluit bij de praktijk.’

Liselot ter Harmsel-Nieuwenhuis, onderzoeker bij Windesheim

Getekend portret van Berry van Holland

Berry van Holland

Projectleider living lab Vinkhuizen, Groningen

‘Toen het Groningse Diamantpark een sportieve inrichting kreeg, met een pannakooi, freerunparcours en buitenfitnesstoestellen, bleef het gewenste beweeggedrag toch uit bij bepaalde groepen. In ons living lab zijn we toen met inwoners gaan praten. Die bleken iets heel anders te willen: een wandelroute. Er ontstond gaandeweg een levend netwerk en het is leuk om te zien hoe dynamisch dit is. Maar het opbouwen ervan kost tijd: contact leggen, vertrouwen winnen. En vooral: steeds met de inwoners willen meebewegen.’

Lees het hele interview met Berry

Tijdelijke antwoorden

In een living lab is het zaak de kracht van co-creatie te benutten door samen te zoeken naar de beste aanpak voor elke specifieke situatie. Sta steeds open voor nieuwe inzichten en frisse ideeën van partners; jouw pad hoeft niet het enige juiste te zijn. In complexe omgevingen ontstaan de best passende oplossingen door met elkaar stap voor stap (‘iteratief’) en experimenteel te werken. Living labs passen bij deze realiteit omdat ze ruimte laten voor onzekerheid, waarbij je werkt met tijdelijke antwoorden. In living labs gaat het kortom niet zozeer om het vinden van die ene ultieme oplossing, maar om het blijven ontwikkelen van betere antwoorden en zo continu te blijven leren én verbeteren.

Transparante processen

Een proces waarin voortdurend onverwachte wendingen zitten, vraagt veel van de labregisseur. Die moet zorgen voor transparantie in het proces en veel aan verwachtingsmanagement doen. Transparantie over rollen, invloed en besluitvorming voorkomt teleurstelling. Het moet steeds voor alle betrokkenen helder zijn wie wanneer waarop invloed heeft. Niet iedereen kan altijd meebeslissen, maar openheid daarover is cruciaal.

Foto van een jongen die een truc doet op een skateboard.

Podcast
Walk&Talk

In deze Walk&Talk-aflevering vertelt Anja Overdiek (Haagse Hogeschool/Hogeschool Rotterdam) over de rol van living labs bij maatschappelijke innovatie en complexe vraagstukken. ‘Living labs opereren altijd in spanning tussen een oud en nieuw systeem. Verwachten dat alles snel vastligt of opgeschaald wordt is onrealistisch. Systemen veranderen langzaam – en dat is oké.’

Beluister de podcast met Anja Overdiek en Sanne Cobussen

Meer weten?