Interventies ontleed: impact door kernelementen

Leestijd: 6 minuten

Hij heeft maar liefst 111 jeugdinterventies beoordeeld. Hoogleraar orthopedagogiek Bram Orobio de Castro was lange tijd voorzitter van de erkenningscommissie van de databank Effectieve Jeugdinterventies van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi). ‘In ons land worden met de beste bedoelingen bijzonder veel interventies ontwikkeld. Wat opvalt is dat veel interventies op elkaar lijken, en omvangrijk en complex zijn, waardoor ze in de praktijk niet goed kunnen worden uitgevoerd.’
Als voorbeeld noemt hij langdurende interventies in het onderwijs. ‘Van 5 multomappen vol met oefeningen voor een programma van 2 jaar over bijvoorbeeld mentaal welbevinden of veerkracht. Daaraan komt bijna niemand toe. Dus plukken leerkrachten er oefeningen uit die hen aanspreken of die leerlingen tijdens gym vast leuk vinden. Zonder te weten of de oefeningen zo helpen of de problemen juist vergroten…’

Hoogleraar Orobio de Castro was zelf projectleider van het onderzoek naar kernelementen rondom externaliserende gedragsproblemen. Hij stond aan de wieg van de Keuzehulp Jeugd en Gezin die vorig jaar is gelanceerd. Deze keuzehulp, gebaseerd op kennis uit alle 7 de consortia over de kernelementen voor de basishulp, ondersteunt wijkteamprofessionals om samen met ouders en jongeren passende hulp te vinden. 
Belangrijke kernelementen zijn bijvoorbeeld het gezamenlijk inschatten van de aard en ernst van de problematiek, verhalen maken en ervaringen met eerdere hulp in kaart brengen, psycho-educatie, versterken van de sociale steun en verbinding met het netwerk. 

In het huidige ZonMw-programma Wat werkt voor de jeugd krijgt onderzoek naar kernelementen een vervolg. Onder meer met onderzoeker Annabeth Groenman, die oudertrainingen voor kinderen met ADHD en gedragsproblemen onderzoekt. Zij is betrokken bij het consortium PAINT (Psychosociale ADHD en gedragsproblemen Interventies), dat sinds 2016 studies uitvoert om de zorg voor deze kinderen te verbeteren. In het project PAINT-P (de ‘P’ staat voor ‘parent’) worden ouderentrainingen onderzocht.

Zo werd in een kleinschalige experimentele studie, een microtrial genoemd, gekeken welke gedragstherapeutische technieken het meest effectief zijn. Uit dit onderzoek onder zo’n 90 gezinnen bleek dat kortdurende sessies van oudertrainingen, met specifieke technieken zoals belonen en vooraf duidelijke regels afspreken, net zo effectief waren als langdurige. 
‘Een revolutionair inzicht’, stelt hoogleraar Orobio de Castro. ‘Lang is namelijk gedacht dat ingewikkelde problematiek om langdurige interventies vraagt. Dat leidt tot enorme wachtlijsten en gezinnen die afhaken. Nu blijkt dat de problemen al verbeteren wanneer je gericht, minder doet.’

Kernelementen kennen, kan leiden tot overzichtelijker interventies, zonder overbodige onderdelen, waardoor professionals bewuster kunnen kiezen wat ze inzetten. Daarmee wordt hulp bovendien minder afhankelijk van kiezen op basis van intuïtie. Orobio de Castro: ‘Met hulp van ZonMw konden we alle vragen per deelgebied onderzoeken. Wat werkt, wordt explicieter, overdraagbaar en leerbaar.’

Groenman: ‘De microtrial heeft geleid tot onderzoek waarin we nu met 90 gezinnen in 3 sessies aan de slag gaan met een concreet probleem. Neem een kind dat ’s ochtends niet aan de ontbijttafel blijft zitten. Dat zorgt voor veel onrust in het gezin. We maken vervolgens een specifiek plan, waarbij gebruik wordt gemaakt van werkzame elementen. Zoals van tevoren duidelijke afspraken maken en het belonen van het gewenst gedrag met een knuffel of complimentje.’

De onderzoeksresultaten worden momenteel geanalyseerd, maar de reacties van zowel de gezinnen als therapeuten die de sessies hebben geleid, zijn positief. ‘Ouders vinden het fijn dat de aanpak zo concreet is’, zegt Groenman. ‘Ze kunnen meteen aan de slag. Tijdens de sessies doen we ook rollenspellen, zoals over hoe belonen er in de praktijk uitziet. Als een ouder zegt: “Kijk, zo simpel is het nou, had je dat gisteren ook niet meteen kunnen doen?”, dan is dat eigenlijk helemaal geen compliment.’ Inmiddels brengen de therapeuten uit het onderzoek de training al in de praktijk en ook een Amsterdams wijkteam wordt erin getraind.

PAINT-P is een onderzoeks­programma van het consortium PAINT naar een kortdurende, op maat gemaakte oudertraining voor kinderen met gedragsproblemen, zoals druk of impulsief gedrag, driftbuien en agressie. Oudertrainingen zijn vaak effectief, maar bestaande programma’s zijn dikwijls langdurig en sluiten niet altijd goed aan bij de specifieke situatie van gezinnen.
In een microtrial is onderzocht welke gedragstherapeutische technieken het meest effectief zijn. Zowel antecedente technieken, zoals regels stellen en structureren, als consequente technieken, zoals belonen en negeren, bleken gedragsproblemen te verminderen. Daarbij hadden antecedente technieken sneller effect. Op basis hiervan is een korte oudertraining ontwikkeld waarin beide technieken zijn gecombineerd.
De training wordt getest in de jeugd-ggz, bij huisartsenpraktijken via de POH-Jeugd en in wijkteams. Daarnaast wordt gekeken naar de inzet van boostersessies, kosten en opbrengsten, en naar hoe werkzame elementen van oudertraining precies bijdragen aan gedragsverandering.

De Keuzehulp Jeugd en Gezin richt zich op de 7 kernelementen die voor jeugdprofessionals in de basishulp belangrijk zijn bij de ondersteuning en zorg aan kinderen en gezinnen. Deze kernelementen dragen ertoe bij dat ouders weer vertrouwen krijgen in hun opvoeding en dat kinderen zich kunnen ontwikkelen. 
De 7 kernelementen van de basishulp zijn:

1. Gezamenlijk inschatten van aard en ernst 
2. Verhaal maken en ervaringen met eerdere hulp in kaart brengen 
3. Psycho-educatie 
4. Opvoedingsvaardigheden versterken 
5. Versterken sociale steun en verbinding met het netwerk 
6. Praktische steun faciliteren 
7. Versterken en monitoren van 1 samenhangend plan