Kunst & Knelpunt

Moeilijke situaties zijn óók krachtige verhalen

Leestijd: 3 minuten

Opgroeien in een tussenpositie – bijvoorbeeld als queer, biculturele jongere of thuiszitter – zien we vaak als probleem of achterstand. Terwijl elk verhaal zoveel gelaagder is en er veel kracht in schuilt. Met de ‘Bibliotheek van Tussenverhalen’ willen de makers dat beeld veranderen, vertelt onderzoeker Elena Ponzoni.

Het zijn de verhalen van onder andere Sarah, Shanti, Oudail, Lionn, Ousmane en Moraya. Verhalen over thuiszitten van school, opgroeien tussen meerdere culturen, leven in detentie of je weg vinden als jonge asielzoeker. Met een videoclip, film, podcast of bijvoorbeeld spoken word laten zij zien hoe het is om tussen leefwerelden te navigeren en je weg te moeten vinden. ‘Die tussenpositie blijkt zowel iets moeilijks als iets moois, dus ingewikkeld en waardevol tegelijk’, vertelt Ponzoni.

De gelaagdheid in de verhalen hoor je bijvoorbeeld terug in de podcast met Sarah, een jongere die ondanks het thuiszitten van school, op eigen kracht documentairemaker werd. En in het verhaal van Wahe die op zijn 18e zijn moeder verloor, zich niet begrepen voelde, maar erkenning vond in een mannengroep.

Problemen leveren ook kennis en kracht op

Ponzoni: ‘De tussenverhalen gaan over situaties die in de omgeving van jongeren vaak niet goed worden begrepen. Bijvoorbeeld situaties die de begeleiders vooral als problematisch of traumatisch zien. Jongeren kunnen laten zien dat die gebeurtenissen hen niet breken. Dat ze hen waardevolle kennis of perspectieven opleveren. Dat ze mogelijk ondersteuning nodig hebben, maar ook krachtig zijn en zelf de regie over hun leven kunnen nemen.’

Je leert de kracht van tussenposities herkennen

en dat zorgt voor meer inzicht en betekenis

De veelzijdige verhalen horen bij het ontwerpgerichte onderzoeksproject ‘Bibliotheek van tussenverhalen’, waarin jongeren, onderzoekers, jeugdprofessionals en kunstenaars samenwerken. Samen leren ze om tussenposities als kracht te her- en erkennen. En om jeugdprofessionals en beleidsmakers handvatten te geven om ‘dieper’ te gaan luisteren. Ponzoni: ‘Dat draagt bij aan inzicht, betekenisgeving en handelingsperspectief.’

Nu konden we kennis delen met verhalen in kunstvorm.

Anders leren luisteren naar tussenwerelden

Na 3 jaar onderzoek lopen Ponzoni en de onderzoeksgroep tegen enkele uitdagingen aan: ‘Zoals de verwachting dat er een eenduidig antwoord is wat een tussenpositie of tussenverhaal is en wat jongeren nodig hebben. We moeten op een andere manier leren luisteren naar jongeren die zich tussen werelden bevinden. Hun ervaringen zijn rijk en complex, omdat ze bijvoorbeeld in staat zijn om van positie te switchen. Denk aan een jongere die als eerste in zijn omgeving gaat studeren.’

Ze vervolgt: ‘De tussenpositie wordt nog te weinig erkend als iets waardevols. In een tussenpositie leer je bijvoorbeeld kritisch te kijken naar wat anderen vanzelfsprekend vinden, doordat je switcht tussen sociale omgevingen met andere normen. Het helpt je inleven in anderen. Je leert dat jouw perspectief waardevol is, ook al is dat anders dan die van mensen in je omgeving.’

Jongeren behouden hun vertelmacht

‘Volwassenen moeten een andere houding aannemen, anders naar jongeren luisteren en niet de vertelmacht van ze overnemen’, stelt Ponzoni vast. ‘Jongeren hebben zelf de macht om hun verhaal te vertellen en er patronen in te ontdekken. Daarom willen we ook de analyse van de onderzoeksresultaten samen met de jongeren doen. Zij geven zelf ook masterclasses over tussenverhalen en we kijken of ze medeauteurs van het onderzoek kunnen worden.’

Ponzoni: ‘Met onze verhalenbibliotheek gebruiken we een narratieve benadering.’ Maar verhalen in een kunstvorm worden echter niet altijd gezien als een manier om kennis te delen. ‘Gelukkig kregen we van ZonMw de vrijheid om er een echt ontwikkelingsproject van te maken met een online verhalenbibliotheek, masterclasses en kennis over de betekenis van een tussenpositie.’

Professionals uit de dagelijkse kaders halen

De verhalen in de Bibliotheek raken beleidsmakers en jeugdprofessionals: ‘In de masterclasses zie je dat jongeren hen de mogelijkheid geven om anders te kijken’, zegt Ponzoni. ‘Natuurlijk komt dan als vraag op wat zij er daarna mee doen. We hopen dat ze in verbinding en in gesprek blijven met jongeren. Wij merken dat professionals daar zelf ook behoefte aan hebben.’

Wat het onderzoek voor de jongeren zelf betekent? Ponzoni: ‘Ze krijgen inzicht in de complexiteit van hun ervaringen; dat moeilijk en krachtig samen kunnen gaan. En dat inzicht leidt tot meer regie op hun eigen leven.’